Euskara batua artifiziala da?
Kalean eta eguneroko elkarrizketetan sarri entzuten da euskara batua hizkuntza artifiziala edo asmakizuna dela. Baina ba al du balorazio horrek egiaren zati bat? Edo aurreiritzi hutsa da?
Euskara batuaren araudia Euskaltzaindiak proposatu zuen 1968ko Arantzazuko Biltzarraren ondoren. Egoera delikatua zen: euskara hainbat euskalkitan banatuta zegoen, desberdintasun nabarmenekin. Komunikazio bideek, irakaskuntzak eta laster sortuko zen euskal administrazioak hizkuntza bateratua eskatzen zuten, euskaldunon arteko kohesio soziala lortzeko. Konponbidea izan zen erdiko euskalkietatik abiatuta estandar bateratua sortzea, batez ere nafarrera, nafar-lapurtarra, gipuzkera eta XVII. mendeko lapurtar klasikoa harturik erreferentziatzat. Horrenbestez, euskara batuaren kasuan, euskalki ezberdinetako elementuak aukeratu eta bateratu ziren.
Azkoitiar hizkeran hezi diren hainbati ez zaie oso intuitiboa egiten euskara batua.
Ez da, ordea, berezia euskararen kasua. Hizkuntza moderno gehienek bizi izan dute estandarizazio prozesua bere bilakaeran. Gaztelaniaren kasuan, esaterako, arau bateratuak finkatu aurretik, eskualde bakoitzak bere ahoskera, gramatika eta hitz bereziak zituen, gaur egungoak baino ezberdintasun handiagoekin. Gaztelaniaren estandarizazioan Toledoko hizkerak garrantzi handia izan zuen, batez ere idazkera eta hizkera arauetan, baina prozesu konplexu baten ondoren sortu zen gaztelaniaren bertsio arautu-planifikatua mendeak pasatu ahala.
Baliteke "artifizialtasun" sentsazioa hiztunen egoerak azaltzea. Azkoitiar hizkeran hezi diren hainbati, adibidez, ez zaie oso intuitiboa suertatzen euskara batua: ulertzeko arazorik ez dute, baina hitz egitean naturaltasun falta sumatzen dute. Antzeko zerbait gertatzen da Espainiako beste dialektoetan ere: sevillarrek ez dute beti gertukoa sentituko gaztelania estandarra, eta azkoitiarrentzat lekeitiera erabiltzea guztiz arrotza litzateke. Euskaldun berriek, berriz, euskara batua ikasi eta erabiltzen dute normalean, batez ere hirietan bizi direnek. Horregatik, estandar hori egiten zaie ulerterrazena, tokiko euskalkien aurretik.
Ondorioz, baliteke "artifizialtasun" zantzua norberaren ohitura ezetik eratortzea. Zehatzago esanda, euskalki batean hezteak eta jarduteak euskararen beste hizkerak arrotzak sumatzea dakar, horietan trebatu ezean. Horrek ez du esan nahi, ordea, esperantoa bezala, euskara batua sustrairik gabeko inbentzioa denik, ezta esku hartze gabe sortua denik. Aitzitik, helburu nagusiak betetzen ditu: modu eraginkorrean komunikatzeko balio izatea eta euskaldunon kohesioa erdiestea.