Heriotzak, 96 urterekin iristen denean, bat-batekotasun gutxiago duela ematen du, ia naturala balitz bezala etorri dela, bere urtaro guztiak bete ondoren erortzen den hosto baten antzera. Eta, hala ere, aste honetan, Sor Pilarren heriotzaren berri izan dudanean, ustekabeko astinaldi bat sentitu dut. Ez bere bizitzak muga zuela ez nekielako —adin horretan inork ezin du bere burua engainatu—, baizik eta haren oroitzapenak hezkuntzari, bokazioari eta ikasgela barruan gertatzen denaren hauskortasunari buruz dudan ikuspegia markatu zuen pasarte batera eraman nauelako berriro.
Txikitan, Sor Pilarri buruz nuen ezagutza txikia zen. Hijas de la Caridad kongregazioko moja zen, ordenaren nesken eskolako irakaslea herrian. Baina, batez ere, "musikako irakaslea" zen. Bokazioz eta grinaz betea, pianoa jotzen irakatsi zien lagun eta ezagun askori; haietako askok, denborarekin, musika arloan ibilbide profesionala egin dute. Nire haurtzaroan eta gaztaroan, haren irudia horri lotuta zegoen: herriarentzat oso baliotsua zen emakumea, irakaskuntzari emana, musikarekiko gaitasun eta dedikazioagatik ezaguna zen familia batekoa.
Inoiz ez nion nire buruari galdetu zergatik egin zen moja. Ezta gustuko zuen irakasle izatea ere. Ezta zerbait utzi ote zuen bidean ere. Haren musikarekiko grina 'normala' zela pentsatzen nuen, ia bere abizenaren eta testuinguruaren ondorio logikoa balitz bezala. Gazte garenean, bokazioek lerro zuzenak dirudite. Ez ditugu hausturak irudikatzen.
Ez nuen hari buruz askoz gehiago jakin 2012-13 ikasturtera arte; gure institutuan Amama izeneko hezkuntza proiektu oso berezi bat abiarazi genuen orduan. Helburua zen ikasle guztiek beren amonen bizitza aztertzea haiek neskatila, gazte eta heldu zirenean, testuingurua kontuan izanda eta haien larruan jartzen saiatuz. Ulertarazi nahi genien historia ez dela data multzo bat, baizik eta egoera sozial, ekonomiko eta kulturalek zeharkatutako biografia indibidualen multzoa.
Proiektu hartatik atera genuen ondorio deigarrienetako bat izan zen —eta berdin zuen emakume haiek Azkoitian, Espainiako beste eskualde batean, Marokon edo Pakistanen jaio izanak— beren burua libre eta independente sentitu zutenak beren kabuz diru apur bat irabaztea lortu zutenak izan zirela. Eta, bitxia bada ere, askorentzat hori posible egin zuen tresna josteko makina izan zen. Etxeko eta xumea zirudien makina hura askorentzat autonomia ekonomiko eta sinboliko txiki baten giltza izan zen.
Proiektuaren barruan, zahar etxearekin elkarlanean aritzeko aukera sortu zen. Haiek garrantzitsutzat jotzen zuten egoiliarrek egoitzatik atera eta beste testuinguru eta harreman mota batzuk bizitzea. Guk, berriz, interesgarria ikusten genuen gure ikasleek adinekoekin harremana izatea, askok ez baitzituzten aitona-amonak ezagutu, edo urrun zituzten.
Gainera, gure eskolara etorri ziren pertsona gehienak ezkongabeak ziren, inoiz ezkondu gabeak. Horrek beste elkarrizketa mota batzuk ekarri zituen, hazkuntzaz eta familia zaintzaz haragokoak. Ikasleei gehien interesatu zitzaien gaia, harrigarria bada ere, eskola izan zen: nolakoa zen, zer ikasten zuten, nolakoak ziren maisu-maistrak.
Testuinguru horretan izan nuen berriro Sor Pilarrekin egoteko aukera. 83 urte zituen orduan. Gogoan dut nola egiten zioten distira begiek eraikinera sartu eta gaur egungo eskola nolakoa zen ikustean, hainbeste urtez eskolaren bat zapaldu gabe egon ondoren, berak urte asko eman baitzituen irakasle. Ilusioz eta urduri sartu zen gelara, zer gertatuko zen oso ondo jakin gabe.
Gu, irakasleok ere, jakin-min eta urduritasun puntu batekin geunden. Ikasgela bere ohiko testuingurutik ateratzen duzunean eta ezusteko aldagai bat sartzen duzunean, zalantza guztiak datoz: interesik jarriko al dute ikasleek? Ondo portatuko al dira? Errespetuz arituko al dira? Jasoko dituzten erantzunak gustatuko al zaizkie? Ohiko eremu segurutik ateratzen garenean irakasleoi buruko mina ematen diguten kezka txiki horiek.
Baina dena ondo joan zen. Ikasleek galdera asko egin zizkioten: nolakoak ziren liburuak, uniformerik ba al zuten, atsedenaldirik ba al zegoen, aspertzen al ziren. Pixkanaka, bera lasaituz joan zen, eta samurtasunez eta erraztasunez erantzuten zien guztiei.
Une batean, jatorri marokoarreko ikasle batek galdetu zion ea lehen eskoletan ikasleak jotzea ohikoa zen, aitak kontatu baitzion Marokon maisuek jo egiten zituztela ikasleak. Nik espero nuen berak irakasle izan zeneko oroitzapenetara jotzea eta zigor fisikoez edo garaiko ohiturez hitz egitea.
Baina ez.
Nire harridurarako —eta hunkidurarako—, bera neskatila zenean herriko plazako eskola publikoan bizitako pasarte bat ekarri zuen gogora. Maistra zorrotza zuen, eta ikasleei biderketa taulak ozen errezitatzea eskatzen zien gelaren aurrean. Egun batean, berari tokatu zitzaion. Ez zekien taula. Maistrak belarrondokoa eman zion guztien aurrean.
Lotsak eta umiliazioak hain sakon jo zuten, non gaixotu egin baitzen. Sukarra. Gose falta. Ezin zuen jan. Entzuten ari nintzaion bitartean, sentitzen nuen ez zela urruneko oroitzapen bat kontatzen ari, baizik eta une hartako errealitate psikologikoa berriz bizitzen.
Kontatu zigun hainbat egunez gaixo egon zela —ez dut gogoan zenbat—, eta amak lanera joan behar zuenez eta ezin zuenez zaindu, Hijas de la Caridadek herrian zuen ospitale-egoitzan utzi zuela. Han egon zen sendatu eta bere ohiko bizitzara itzuli zen arte.
Eta egun haietan zerbait aldatu zela azaldu zigun. Zaintzeko inor ez zuten pertsonak zaintzen ikusi zituen, eta han jaio omen zitzaion bokazioa. Zaplazteko hark, gaixotasun hark, etxetik kanpo igarotako egun haiek, izan ziren urte batzuk geroago abitua hartzera eraman zuten erabakiaren hazia.
Entzuten ari nintzela, ileak tente jartzen zitzaizkidan. Itxuraz txikia zen pasadizo batean zenbat geruza zeuden: irakasleok ikasleengan izan dezakegun eragin izugarria, onerako edo txarrerako; lana eta zaintza uztartzeko betiko emakumeentzako zailtasuna; gertakari traumatikoek pertsonen buruan uzten duten arrasto ezabaezina; minak zerbitzu bihurtzeko duen gaitasuna.
Egun hartan beste gauza asko kontatu zituen. Pasadizo dibertigarriak, irakasle garaiko oroitzapenak, gaur egungo gazteriari buruzko gogoetak. Baina hura izan zen niri gehien iltzatuta geratu zitzaidana. Agian, irakasle naizen aldetik, ispilu deseroso baten aurrean jarri ninduelako. Ez dakigu inoiz zein keinu, zein hitz, zein isilune bihur daitekeen norbaiten bizitzako inflexio puntu.
Orain, 96 urterekin hil denean, pentsatzen dut bere bizitza ezin dela eskelan laburbildu, ezta merituen zerrenda batean ere. Piano irakaslea baino askoz gehiago izan zen. Ikasgelan umiliatua izan zen neskatila bat, zainketan zentzua aurkitu zuena. Ziurrenik, bere min hura besteengan ez errepikatzen saiatu zen irakaslea. Eta, jakin gabe, niri inoiz jaso dudan ikasgai pedagogikorik sakonenetako bat eman zidan emakumea.