Nafarroako Erresumak egungo Gipuzkoako lurretan izan zituen gazteluen aztarna gutxi aurkitu dituzte, baina horietako bat etxetik oso hurbil dago, Elosua auzoan. Azkoitia eta Bergara (Gipuzkoa) arteko mugan, Nafarroako Erresumarena izan zen Iriaun izeneko gaztelua zutik egon zen duela 568 urte ingurura arte. Iriaun Gaztelu izeneko arroka baten gainean eraiki zuten, 42 metro luze, 40 metro zabal eta sei edo zazpi metro altu zen harkaitz baten gainean.
Iriaun gazteluaz zer azpimarratuko luketen galdetuta, "nafartasuna" adierazi dute Azkoitiak Nafarroako Erresumarekin izan zituen loturen inguruko ikerketak zabaltzea eta Nafarroako Estatua berrezartzea helburu duen Iriaun elkarteko Kandido Azpiazuk (Azkoitia, 1961) eta Antton Mengibarrek (Jaen, Espainia, 1950). Nabil Nafar Estatuaren berreskurapenaren aldeko mugimenduko kideak dira biak, eta aspaldidanik dute esku artean Elosuko Iriaun gazteluaren lanketa.
Elkarteko kideek azaldu nahi dute, behin Iriaun nafar eraikina izan dela baieztatuta, "Espainiako Estatu arrotzaren eta atzerritarraren konkista egon dela" aitortu behar dela. "Konkista egon bada, okupazioa da. Gure historia ulertzeko hausnartu egin behar da; okupazioa egon bada, kolonizatuta segitzen dugu", adierazi dute. Herri baten "memoriaz eta historiaz jabetzea garrantzitsua" dela diote. Sarritan adierazi dute Elosuko gazteluaren bueltan egin izan duten lanketa "kulturala" dela, baina, era berean, "oinarri politikoan zuzenki" eragiten duela adierazi dute. "Nafarroa erreinua estatua izan zen, nahiz eta batzuentzat arrotza den orain hori ulertzea. Estatua eta erreinua parekatuta daudela ikus genezake, Espainiako erreinua ere estatua baita, esaterako. Okupatuta, konkistatuta eta kolonizatuta gaude, eta horren ondorio politikoak gaur arte iritsi dira".
Egungo azterketa politikoaz ere kritiko dira bi lagunak, uste baitute ezin dela azterketa zuzenik egin aurreko guztia kontuan hartu gabe. "Konkistak existituko ez balu bezalako ari dira politika egiten. Egundoko tresna juridikoa dugu, eta Frantzian, Alemanian zein Ingalaterran Nafarroako Erresumarekin izandako harremanak jasotzen dituzten dokumentu ugari daude. Gure estatuaren aztarna juridikoak eta agiriak egon badaude; beharrezkoa da txosten horien lanketa juridikoak berreskuratzea eta gauzatzea".
Historia duen gaztelua
Oraindik orain, ez da argitu noiz eraiki zuten Iriaun, baina ahozko esanengatik, "VII. menderako eraikita" zegoela uste dute; izan ere, "Baskoien eta Bisigodoen arteko gerrak izan ziren garairako eraikita" zegoela diote. "Hurrengo bi mendeetan harresiak handitu zizkioten gotorlekuari, Arabako mugetaraino iritsita zeuden musulmanen balizko erasoen aurrean defendatzeko. Ordurako sortua zegoen euskal estatua". Bien arabera, "Nafarroako Erresuma Europako boteretsuena" bilakatu zuen Antso III.ak edo Antso Nagusia erregeak.
Musulmanak hegoaldera kanporatu zituztenean, ordea, "Nafarroaren mehatxu nagusietako bat Gaztelako Erresuma" izan zen, haien erasoak "etengabeak" izan ziren eta. Aurrena, 1179. urtean, Antso VII.a edo Antso Azkarrak eta Alfontso VIII.ak, Nafarroako eta Gaztelako erregeek, bake ituna sinatu zuten, eta bi erreinuen arteko muga berriak zehaztu zituzten. Muga haiek defendatzeko, Nafarroako erregeak lurraldea berrantolatu zuen, eta Gasteizko hiria eta Aitzorrotzeko tenentzia sortu zituen. "Azken eremu horren barruan kokatu zuten Elosuko Iriaun gaztelua. Gasteiztik itsasora iristeko bideetako bat Elosutik igarotzen zen, eta beraz, uste da gaztelu hark ez zuela defentsa zereginik, merkataritza kontrolatzekoa baizik. Kortatxo baserriaren bueltan dago galtzada haren aztarna".
Gaztelaren mugimenduak sumatuta, ordea, Antso VII.a edo Antso Azkarra Nafarroako erregea musulmanen lurraldeetara joan zen bere armadarekin babes bila, 1199. urtean. Urte hartako uztailean, Gaztelako Alfontso VIII.a erregeak aginduta, nafarren lurraldea okupatzen hasi ziren, Gasteizko hiriari eraso eginda. Arabako zati horren zazpi hilabeteko setioa "krudela" eta "odoltsua" izan zen Iriaun elkartekoen arabera, eta Nafarroako erregeak amore emateko agindu zien gasteiztarrei 1200. urteko urtarrilean, herritarrek sufrimendu gehiago pairatu ez zezaten. Gasteizen ondoren, Gaztelako Erresumak Araba, Bizkaia eta Gipuzkoa kendu zizkion Nafarroari, eta, horrekin batera, kostaldea.
1457an suntsitu zuten Iriaun gaztelua, baina ordura arte inbaditu gabeko nafar lurren gainerako konkista urte batzuk geroago gauzatu zuen Gaztela-Aragoiko koroak, 1512-1529 urteen artean. Fernando II.a Aragoiko erregeak sustatu zuen inbasio hura, monarkia beraren pean elkartuta zeuden Gaztela-Aragoiko koroaren babesarekin.
Gazteluaren aztarnak, "nabarmenak"
Elosuko hilerriaren atzean dagoen harkaitz muinoan egon zen kokatuta gaztelua. Bai Azpiazuk, bai Mengibarrek gazteluaren kokapena nabarmendu dute, hura ez baitzuten gune hartan "kasualitatez" eraiki. "Ataungo [Gipuzkoa] Jentilbaratza gazteluarekin komunikatuta zegoen Elosukoa. Iñaki Sagredo historialaria eta arkeologoa gazteluaren zimenduetan izan zenean, berehala esan zuen Ataungo gaztelua kokatuta egon zen tontorra garbi ikusten zela handik. Leku estrategiko batean zegoen kokatuta Iriaun, Ataungoekin komunikatzeko moduan. Gainera, Aizpurutxoko pasaera guztia ere ikusiko zuten han goitik".
Gazteluak bi egitura zituela uste da: batetik, egurrezko dorre altua goialdean, eta bestetik, harresitutako eremu zabala behean. Hala ondorioztatu zuten indusketak eta ikerketak egiten aritu zirenek. Mertxe Urteaga historian doktorea eta Sagredo izan dira eremua arakatzen, eta Urteagaren taldeak ondorioztatu zuen gazteluaren eremu nagusia arroka gainean kokatzen zela. "Aztarnak oso urriak badira ere, han ikus daitezke dorreari eusten zioten zutoinak sartzeko zuloak, harkaitzetan itxituretarako zizelkatutako hutsuneak, harrizko lerro bakan batzuk eta lubetak". Sagredok, berriz, buztin egosizko argamasa zatiak topatu zituen, egurrezko egituretan ohikoak zirenak. "Bizileku bat eta egurrezko barrera bat izango zituela ere uste du arkeologoak, baita ur putzu bat ere. Gaztelu ugari ikertu ditu hark, eta segituan esan zuen azpian ura pilatzeko putzuren batek egon behar duela".
Gaztelua suntsitu eta gero, Elosua auzoko San Andres parrokia Iriaun gazteluko harriekin egin zuten, hori horrela izan zela baieztatzen duen 1468. urteko dokumentu bat ere aurkitu zuten eta. Halaber, Bergara eta Elosua arteko galtzada eraikitzeko ere erabili zituzten harriak, gazteluaren aztarna nagusiak ia guztiz ezabatuz. XX. mendean, berriz, gazteluari eutsi zion Gaztelu izeneko harkaitza dinamitatu zuten, Bergara eta Azkoitia arteko errepidea eraikitzeko. "Hori historiaren ezjakintasunak egiten du. Eskerrak, gainera, beraiek nahi zutenerako lurra ez zitzaien egokia, bestela honezkero ez harkaitza, ez lurra ez lirateke egon ere egingo".
Elkartekideen arabera, "ez da nahikoa ikertu" gazteluan, haien ustez ez dago-eta interes politikorik. "Espainiako estrukturaren menpeko egitura politikoa dago egun, eta orain ez zaie interesatzen hemengo instituzioei kontu horietaz hitz egiten hastea. Ez dugu esango ezer ez denik egin, baina borondaterik ez dute erakutsi, eta asko dago oraindik lantzeko. Nolanahi ere, nekez ematen dituzte baimenak indusketak egiteko". Horren bueltan, Oiartzungo (Gipuzkoa) Beloaga gazteluaren egitura nola berreraiki zuten gogorarazi dute Azpiazuk eta Mengibarrek. Beloaga Bizirik Elkarteak bultzatuta, gazteluari balioa eman zioten erakundeek, gazteluaren hormen zenbait egitura berreraikita. "Halako zerbait egiteko aukera izango bagenu Elosun, lanketan murgilduko ginateke zalantzarik gabe, baina ate guztiak ixten dizkigute, eta horrela zaila da".
Babestutako gunea
Egun, babestuta dagoen eremua da gaztelua egon zen gunea. Batetik, Espainiako Ondare Historikoari buruzko lege batek babesten du, eta bestetik, Balizko Arkeologia Gune izendapenak. Azken aitortza horrek ate batzuk zabaldu bazituen ere, Iriaun elkartekoentzat "zailtasunak baino ez" ditu sortu. "Nafarroako bandera zintzilikatu ahal izateko masta jartzen saiatu ginen, baina han horretarako zuloa egiten hasteak arazoak sor zitzakeela jakinarazi ziguten. Horregatik, bere horretan gelditu zen gure asmoa".
Lurrak astindu ezin dituztenez, auzotarren bihotzetan eragin nahi dute elkarteko kideek. Datozen hilabeteetan, gainera, lanketa berezi bati ekingo diote; izan ere, Miguel Zubizarreta Bolante artistak Iriaungo gazteluari eskainitako margolan baten irudia banatuko dute baserriz baserri, haren historia azaltzen duen dokumentu batekin batera. Modu horretan, herritarrak "historiaren gaurkotasunaz kontzientziatu" eta "ahaldundu" nahi dituzte, haien tresna bakarra "eguneroko lana" dela sinetsita.